Novopazarski Jevreji

Priredio: Džemil Nikšić

231
(FOTO): Džemil Nikšić
(FOTO): Džemil Nikšić

Novopazarski Jevreji zapravo potiču iz Sarajeva, tj. oni su sefardski Jevreji koji su pobjegli iz Španije i naselili se na prostoru Osmanskog carstva. Dokaz za to jeste podatak da su oni još do 1914. znali govoriti judejsko-španski jezik koji su naslijedili od svojih predaka. Prvi spomen novopazarskih Jevreja datira još iz 1776. godine kada neki dubrovački trgovci napuštaju ove prostore i svoju trgovinu, kao i radnje, daju u ruke Jevrejima. Pretpostavlja se da su Jevreji došli u Novi Pazar još krajem 16. vijeka ili početkom 17. vijeka. Još od davnih vremena su oni bili poznati po tome što se nisu bavili poljoprivrednim poslovima, što je bilo uobičajeno u to vrijeme. Posao Jevreja, kako kažu stariji mještani ovog grada, je bila trgovina. Jevreji su bili vješti trgovci, a nudili su robu i sa Zapada i sa Istoka. Mnogi od njih su i stjekli veliko bogatstvo.

Broj stanovnika Jevrejskog naroda je u Pazaru veoma dinamičan kako je vrijeme prolazilo, pogotovu u 19.vijeku. Historijski podaci napominju da je 1807. u Novom Pazaru bilo čak 100 jevrejskih kuća. Dvije godine kasnije, nakon dolaska Karađorđa, ostaju samo dvije. A u kasnijim zapisima spominje se oko 200 Jevreja u gradu. Broj Jevreja u gradu se stalno mijenjao i to ne samo zbog ratova i krvoprolića, već i zbog raznih bolesti i epidemija.

U Novom Pazaru Jevreji su osnovali ,,Jevrejsku veroispovednu opštinu Novi Pazar“ koja je bila zadužena za Jevreje iz Novog Pazara, Sjenice, Tutina, Duge Poljane i Raške. Ona je sa svojim prvim izborima 1920. aktivno počela sa radom i utjecala je na sve Jevreje u njenoj administrativnoj oblasti. Njen kraj će zapravo predstavljati Drugi svjetski rat i iseljavanje Jevreja.

Ipak, sa početkom Drugog svjetskog rata ’41 Jevreji su posjedovali veliko bogatstvo, uglavnom u plemenitim metalima i objektima. Na vlast je došla Njemačka, a sa njom i mnoga anti-semitistička pravila u gradu, kao i propaganda. Jevreji su naglo izgubili većinu svog bogatstva, ugled u gradu, kao i politički utjecaj u gradu. Njemački režim je bio takav da su oni, čim su došli, registrovali sve Jevreje i njihove radnje. Bilo je zabranjeno i razgovarati sa njima, a njihovi dugogodišnji prijatelji prestali su ih viđati. Na jedan od najvećih praznika Jevreja koji slavi njihovo mučenje, Purim, njemačke snage su 1943. godine odvele skoro sve Jevreje u smrt, tjerajući ih na marš iz Novog Pazara pa sve do Mitrovice gdje su vozom išli do Sajmišta. Tada su se svi Jevreji ovoga grada poređali u rukama držeći hljeb i svoju porodicu. Narod se okupio toga dana i nijemo gledao kako njihovi sugrađani bivaju tjerani iz grada u smrt. Niko se nije smio usprotiviti vojsci, a najviše što su mogli pomoći uradili su. Oni su im čuvali kuće i lokale do njihovog povratka, koji se i dan danas nije desio.

Ipak tragovi sugrađana Jevreja ostaju i dan danas. Jevrejsko groblje je u naselju Potok, u ulici Donji Aleksinac, gdje se nalazi nekoliko grobnih mjesta njihovog počinka.

(FOTO): Džemil Nikšić
(FOTO): Džemil Nikšić

Ovo groblje sa 15 do 20 grobova nalazi se na uzvišenju u gradu, blizu Kolera-džamije. Do Drugog svjetskog rata važilo je za najljepše groblje u Novom Pazaru. Mali broj ljudi zna da je skoro u centru grada postojala sinagoga gdje su se molili Jevreji. Te zgrade danas nema jer je izgorjela u požaru, ali postoji par njenih slika iz arhive i biblioteke. Ona se nalazila pokraj kuće Samuela Konfortija, a on ju je održavao. Iako ih je u gradu bilo malo, Jevreji su isticali obrazovanje i intelektualno uzdizanje. Oni su znatno utjecali na kulturu kraja, a prema podacima saveza JVOJ iz 1937. osnovali su tri udruženja. Pored svega toga, ostavili su  sjećanje na njih i njihov kraj. Ostalo su fašisti, na veliku štetu, spalili.

 

Za sebilj.net  priredio: Džemil Nikšić

 

Korišćena literatura:

,,Novopazarski zbornik” knjiga br. 42, 2019.