Ekološki aspekt čovjekovog položaja na Zemlji

Piše: Fazila Kofrc

342
FOTO: pixabay.com
FOTO: pixabay.com

Ekosistem predstavlja neraskidivo jedinstvo živih bića, nežive materije i energije. To je najveći nivo organizacije života na Zemlji. Da bi postojao jedan ekosistem nužno je djelovanje različitih faktora, koji su porijeklom iz nežive prirode ili mogu biti interakcije živih bića. Čovjek je, kao i svako drugo živo biće, ravnopravan član ekosistema. Što znači da ima mogućnost da se hrani, razvija,  ostavlja svoje potomstvo i interaguje sa ostalim članovima. Kako se razvijala civilazacija, čovjekove potrebe su postajale sve veće, razvijala se nauka i tehnologija, koristili su se mnogi obnovljivi i neobnovljivi prirodni resursi. Sve to je dovelo do toga da se čovjekovo djelovanje izdvoji kao poseban, antropogeni faktor u ekosistemu. Često se ovaj faktor spominje u negativnom kontekstu. Naša vrsta treba sve ono što se u prirodi nalazi, jer smo mi u biti priroda. Kao i ostalim članovima potrebni su nam vazduh, voda, mnogi mikro i makroelementi koji ulaze u sastav našeg organizma. Da bismo mi bili zdravi, potrebno je i da nam okolina u kojoj trenutno egzistiramo bude zdrava. Posljednjih decenija javile su se različite promjene na našoj planeti, a koje smo mi kao vrsta prouzrokovali. Čovjek je našao način da upotrijebi sile prirode i njihovu energiju koristi za sopstvene potrebe.

Dugogodišnja proizvodnja i sagorijevanje uglja, naftnih derivata i prirodnog gasa doveli su do povećanja koncetracije gasova sa efektom staklene bašte u atmosferi. Povećana koncentracija CO2 u atmosferi dovodi do porasta temperature, i od druge polovine 19. veka do danas je već zabilježeno zagrjevanje od približno 1 °C. Promjena temperature na našoj planeti izazvala je razne promjene kao što su:

  • Topljenja polarnih kapa i glečera
  • Porast nivoa mora
  • Promjene obrazaca padavina
  • Povećane učestalosti ekstremnih vremenskih događaja
  • Acidifikacije (povećanje kiselosti) okeana

Proizvodnja i dostupnost hrane i vode, zdravlje ljudi, snabdjevanje energijom samo su neki od elemenata na kojima je zasnovano funkcionisanje ljudskih zajednica, a koji zavise od klimatskih uslova i koji mogu biti značajno destabilizovani klimatskim promjenama. Sve veće emitovanje zagađujućih materija u atmosferu ne samo da je dovelo do povećanja temperature na Zemlji već i do razvoja mnogih bolesti kod humane populacije.

Najveći ekološki rizik za ranu smrt, odgovoran za čak 5 miliona prijevremenih smrtnih slučajeva svake godine, od srčanih udara, moždanih udara, dijabetesa i respiratornih bolesti je upravo aerozagađenje. To je više smrtnosti od AIDS-a, tuberkuloze i malarije zajedno. Djeca, stariji ljudi, hronični bolesnici su posebno ugrožena grupa.

Ono što obično smatramo „zagađenjem vazduha“ zapravo je mješavina malih čestica, koje nazivamo PM česticama. PM čestice su čestice poput prašine, čađi i kapljica tečnosti koje nastaju direktno sagorijevanjem fosilnih goriva u elektranama, automobilima i industrijskim objektima. Ostali izvori su prašina, emisije dizela i sekundarno stvaranje čestica iz gasova i para. Poznato je da grube čestice (PM10, čestice manje od 10 mikrona u prečniku) uzrokuju zdravstvene probleme nosa i gornjih disajnih puteva. Fine čestice (PM2,5, čestice manje od 2,5 mikrona u prečniku) prodiru dublje u pluća i uzrokuju srčani udar, moždani udar, astmu i bronhitis, kao i prijevremenu smrt od srčanih bolesti, plućnih bolesti i raka. Takođe, crni ugljenik (BC) je jedna od komponenata čestica i nastaje sagorijevanjem goriva, a uzročnik je srčanog i moždanog udara,  pojave hipertenzije, astme, hronične opstruktivne plućne bolesti, bronhitisa  i raznih vrsta karcinoma. Azot-oksid (NO) i azot-dioksid (NO2) su gasovi koji se emituju tokom transporta. Uzrokuju pojavu  astme i bronhitisa, a mogu dovesti i do većeg rizika od srčanih bolesti. Ozon(O3) se stvara u atmosferi reakcijama isparljivih organskih jedinjenja i azotnih oksida, koji  nastaju kao rezultat sagorijevanja fosilnih goriva. Kratkotrajna izloženost ozonu može prouzrokovati bol u grudima, kašalj i iritaciju grla, dok dugotrajna izloženost može dovesti do smanjene funkcije pluća i hronične opstruktivne plućne bolesti. Sumpor-dioksid (SO2) se u vazduh emituje sagorijevanjem fosilnih goriva koja sadrže sumpor. Sumpor-dioksid izaziva iritaciju očiju, pogoršava astmu, povećava osjetljivost na respiratorne infekcije i utiče na kardiovaskularni sistem.

Zvanični izvještaj Agencije za zaštitu životne sredine Evropske unije navodi da od osam smrtnih slučajeva u Evropi, jedan ima veze sa zagađenjem životne sredine.

Države s procentualno najvećim brojem smrtnih slučajeva zbog zagađenja su Albanija, Bosna i Hercegovina, Rumunija, Crna Gora i Srbija. Srbija je po zagađenosti vazduha, u protekloj godini, bila jedna od tri najzagađenije zemlje u Evropi, dok je grad Beograd jedan od najzagađenijih glavnih gradova na svijetu, kako navode stručnjaci. Ali da ne idemo dalje od našeg Sandžaka, sa svim ovim problemima se susrećemo i mi. Jedina mjerna stanica za zagađenje vazduha u Novom Pazaru često daje podatke o poverćanim vrijednostima PM2,5 i PM10 čestica. Šta je uzrok tome?

Prije svega imamo neuređen sistem grijanja tokom zimske sezone, kao i gust saobraćaj u samom centru grada. Veliki broj individualnih ložišta, koja nemaju nikakvu kontrolu predstavljaju jedan od glavnih zagađivača u gradu. Zbog prekomjerne upotrebe ne samo različitih goriva, već i tekstilnog otpada, u Novom Pazaru vazduh dobija i boju i miris. Nerješeno pitanje komunalnog otpada takođe, doprinosi širenju svih navedenih čestica u atamosferi. Da li je samo neuređen sistem odgovaran ili je to ipak i dio naše odgovornosti? Naravno da nizak životni standard donosi i veće izazove, ali ipak je ova planeta dom sviju nas. Sve ono što zagađuje Novi Pazar ili Njujork na isti način djeluje na globalnom nivou. Ono što svako od nas može da uradi jeste da se dovoljno edukuje o tome kako i na koji način može da doprinese sebi, Sandžaku, Srbiji i cijeloj planeti.

Ukoliko znamo koliko gasovi iz automobila mogu narušiti naše zdravlje, prošetaćemo do našeg odredišta. Ako znamo da sve ono što smo bacili u Jošanicu ili Rašku udišemo svakog dana, da nas to tiho ubija, onda ćemo potražiti kontenjer. Svako ko je u mogućnosti može ugraditi neku vrstu eko-filtera i tako doprinijeti smanjenju emisije štetnih gasova. Možemo saditi biljke koje će biti naši filteri u budućnosti.

Da bismo sačuvali zdravlje moramo zaboraviti tekstilni otpad kao sredstvo za grijanje. Odjeća neprijatnog mirisa u kojoj se vratimo iz čaršije je ništa u odnosu na naša iziritirana pluća. Neprijatan miris loše utiče na naše mentalne sposobnosti, na naše raspoloženje i samim tim smanjuje našu produktivnost. Kada odemo u prodavnicu ponesimo kesu, ne gomilajmo plastiku u prirodi. Sve ono što možemo učiniti nije teško, potrebno je samo malo više svijesti o nama samima.

Ne zaboravimo da sve u prirodi kruži, tako da sve što budemo dali nama će se vratiti.

Svako živo biće od prirode uzima onoliko koliko mu je potrebno, osim čovjeka. On koristi sva bogatstva kao da nikada neće nestati, a u biti nije tako. Ugrozili smo, ne samo opstanak drugih , već i opstanak naše vrste. I sve dok se budemo bahatili, ozonske rupe će biti veće, kopno će tonuti, bolesti će se širiti još većom brzinom, životni vijek će  biti kraći, na kraju nas neće biti. Planeta egzistira više od 4 milijarde godina, ona će se možda oporaviti, ali vjerovatno  neće biti dom za našu vrstu. Zemlja je trenutno naša jedina kuća, zato vodimo malo više računa o njoj.

 

Za sebilj.net piše: Fazila Kofrc